Joachim Lelewel 1786-1861

Grupa Badawcza "Towarzystwo Lelewelowskie"  to zespół powołany w celu prowadzenia badań w zakresie filozofii i historii myśli geograficznej, stawiający sobie za cel przede wszystkim wypracowanie metodologii i konwencji badawczych zgodnych z syntetycznymi celami, jakie przed geografią stawiano w klasycznym okresie jej rozwoju. Konieczność podjęcia prac zmierzających do restauracji geografii w jej klasycznym kształcie wynika z współczesnego kryzysu jej tożsamości i narastajacych trudności w zdefiniowaniu geografii i jej przedmiotu przez samych geografów. Z drugiej strony, w literaturze coraz częściej pojawiają się stwierdzenia podważające zasadność syntetycznych dążeń w geografii.

Działalność Grupy została zainicjowana podczas spotkania kilkunastu geografów, antropologów, biologów, geologów i filozofów reprezentujących uczelnie z Kielc, Krakowa, Wrocławia, Poznania, Warszawy, Rzeszowa i Łodzi. Spotkanie to miało miejsce 20 kwietnia 2009 roku u stóp Świętego Krzyża, w Jodłowym Dworze. Inicjatorem spotkania był antropolog, dr Mateusz Wierciński, pracownik Instytutu Geografii Uniwersytetu Humanistyczno-Przyrodniczego w Kielcach. Poddał on pod dyskusję szereg najbardziej podstawowych dla geografii problemów, w tym m.in.:

- Co jest istotą geografii jako nauki? Czy można podać sensowną definicję geografii?

- Czy geografia może aspirować do syntezy wiedzy? Jakie są implikacje zbyt obszernego i zarazem rozmytego przedmiotu badań?

- Jaki jest stosunek geografii do człowieka? Czy określenie natury ludzkiej jest niezbędne dla dalszych ujęć syntetycznych i analitycznych?

- Rozumienie podstawowych pojęć geografii: Ziemia, jej powierzchnia, powłoka lub oblicze, krajobraz, region, kultura, cywilizacja, człowiek, przyroda, itp.

- Na czym polega społeczna istotność geografii?

- Jeżeli edukacja jest główną dziedziną zastosowań geografii, to w jakim stopniu minimalne wymogi treści nauczania spełniają definicję i oczekiwania syntetycznej nauki?

- Jeżeli geografia regionalna jest dyscypliną umożliwiającą osiągnięcie syntetycznych celów stawianych przed geografią, to jakie są kryteria podziału regionalnego?

Trwająca kilka godzin dyskusja nie doprowadziła do sformułowania odpowiedzi na tak postawione pytania, pozwalając jednak na wysunięcie następujących wniosków:

1) Zasadniczym celem geografii jest synteza wiedzy, a dyscypliną geograficzną najbliższą temu celowi jest geografia regionalna.

2) Aby przeciwstawić się niekorzystnym tendencjom i zahamować proces marginalizowania geografii należy sformułować jej definicję, określić miejsce w systemie wiedzy, oraz zarysować zakres jej przedmiotu badań.

3) Należy przywrócić tradycyjny, humanistyczny charakter geografii, w której człowiek znajduje się w centrum rozważań, a jego działalność prowadząca do przemian krajobrazowych stanowi główny element wyjaśniany.

4) Ponieważ geografia jako dyscyplina akademicka pojawiła się jako przeciwwaga dla procesu specjalizacji i fragmentaryzacji wiedzy, a proces ten od tamtego czasu znacznie przybrał na sile, syntetyczne cele stawiane w okresie klasycznym są jeszcze bardziej aktualne. Stąd konieczność ich przywrócenia i sformułowania w postaci odpowiadającej współczesnym wymogom metodologii.

5) Istnieje pilna konieczność wypracowania filozoficznych podstaw i operacyjnego wzorca uprawiania badań w zakresie geografii regionalnej pojmowanej zgodnie z koncepcją klasyczną.

Uczestnicy świętokrzyskiej dyskusji zadeklarowali chęć kontynuowania prac w formie swobodnej wymiany pogladów w wąskim gronie badaczy zainteresowanych problematyką filozoficzno-historyczną. Podkreślano szczególnie udaną formułę spotkania, umożliwiającą  wszystkim uczestnikom przedstawienie i uzasadnienie swoich poglądów  oraz skonfrontowanie ich w świetle koncepcji pozostałych osób. Sprawne prowadzenie dyskusji pozwoliło na sformułowanie konkretnych wniosków, które staną się podstawą koncepcyjną następnych spotkań.

W dniu 1 grudnia 2009 roku w Instytucie Geografii UP w Krakowie odbyła się Druga Sesja Grupy Badawczej „Towarzystwo Lelewelowskie”. Oprócz stanowiących większość geografów, przybyli także przedstawiciele antropologii, biologii, matematyki i filozofii. Reprezentowali oni pięć ośrodków akademickich: Kraków, Łódź, Kielce, Wrocław i Preszów.  

Zgodnie z zapowiedziami celem spotkania było ustalenie metody opisu regionów I rzędu. W pierwszej części spotkania ujawniły się rozbieżności co do sposobu pojmowania regionu i geografii regionalnej. Uczestnicy spotkania potwierdzili jednak stanowisko sformułowane podczas kwietniowej Sesji na Świętym Krzyżu. Zgodnie z nim geografia regionalna jest dyscypliną zorientowaną syntetycznie, zaś region stanowi obszar zróżnicowany krajobrazowo, którego spójność wynika z jedności pod względem kulturowym.  

Uczestnicy byli skłonni przyjąć antropologiczną koncepcję kultury Andrzeja Wiercińskiego, zgodnie z którą jest to złożony, społecznie organizowany system adaptacji człowieka do warunków otoczenia. Stwierdzono, że jest to definicja najbardziej odpowiadająca syntetycznym celom geografii, jako że łączy ona w sobie kulturę i wąsko pojmowaną naturę, przy czym kultura jest w tej koncepcji wobec natury transcendentna. Wywiedziono stąd konieczność wprowadzenia pojęcia ewolucji biokulturowej (Mateusz Wierciński, Kielce). Stwierdzono, że debata na temat istoty regionu w geografii pełni podobną rolę, co biologiczne rozważania nad istotą życia i kosmologiczne koncepcje współczesnych fizyków. Uznano, że region jest koncepcją stanowiącą rację bytu geografii. Jest to pojęcie dynamiczne i hierarchiczne, natomiast podstawą identyfikacji regionów I rzędu są kultury (często określane w odniesieniu do wielkich regionów jako cywilizacje).   Dalsza część dyskusji dotyczyła metody identyfikacji dominant regionalnych (Elżbieta Szkurłat, Łódź), czyli cech kulturowych odzwierciedlających się w krajobrazie, które są przejawem zasad umożliwiających zrozumienie zróżnicowania powierzchni Ziemi. Rozważano możliwość zastosowania do tego celu koncepcji "wspólnego sensu" i "dobra kultury", które zaproponował matematyk i filozof, Michał Kosztołowicz (Kielce).  

Z racji wielości i różnorodności koncepcji, jakie pojawiły się w trakcie dyskusji, uczestnicy sesji postanowili nie formułować ostatecznych wniosków. Stwierdzono, że będzie to możliwe po uprzednim wnikliwym zapoznaniu się z propozycjami antropologicznymi i filozoficznymi, a także z metodologiczną koncepcją jaką przedłożył Rene Matlovic (Preszów). Temat regionu i dominant regionalnych będzie więc podjęty podczas kolejnych sesji.  

Dzięki uprzejmości i otwartości Prof. Ibrahima Atalaya z Uniwersytetu Dokuz Eylul w Izmirze, Trzecia Sesja Grupy Badawczej „Towarzystwo Lelewelowskie” odbędzie się w Kemer (południowa Turcja),  w terminie 2-5 czerwca 2010 r. Będzie to nasza pierwsza w większym stopniu międzynarodowa sesja. Ponieważ aktualnie trudno jest przewidzieć listę jej uczestników, zgodnie z sugestią tureckich organizatorów, podjęto decyzję, aby oprócz sesji dyskusyjnej, zorganizować standardową sesję referatową „Życie, Cywilizacja, Region – syntetyczne koncepcje w geografii”. Ponieważ sesja będzie zorganizowana w ramach Międzynarodowej Konferencji GEOMED 2010, osoby zainteresowane uczestnictwem proszone są o zgłoszenie uczestnictwa w tejże Konferencji (http://web.deu.edu.tr/geomed2010).

Badaczy zainteresowanych powyższymi zagadnieniami i chętnych do wspólpracy zapraszamy do kontaktu z W. J. Wilczyńskim, poprzez pocztę elektroniczną: witoldwilczynski@yahoo.com

POLECANE PUBLIKACJE:

--- WILCZYŃSKI, W. J., On the Necessity of the History of Geographical Thought (w:) Bulletin of Geography: Socio-economic series, vol 11, 2009, s. 5-14. (WN UMK / Versita)